Văn Nguyên
Trong nhiều năm qua, Việt Nam thường được nhắc đến như một "công xưởng mới của thế giới" với kim ngạch xuất khẩu ấn tượng ở các mặt hàng như da giày, dệt may, điện tử và sắt thép. Dòng chữ "Made in Vietnam" xuất hiện ngày càng dày đặc trên các sản phẩm toàn cầu mang lại không ít niềm tự hào. Tuy nhiên, đằng sau ánh hào quang của những con số tăng trưởng ấy là một câu hỏi mang tính sống còn đối với sự phát triển bền vững của nền kinh tế: Việt Nam có thực sự đang làm chủ công nghệ lõi, hay mới chỉ dừng lại ở khâu gia công, lắp ráp?
Thực trạng "làm thuê trên chính sân nhà" qua các ngành công nghiệp mũi nhọn
Nếu bóc tách chuỗi giá trị của các mặt hàng xuất khẩu chủ lực tại Việt Nam, bức tranh về sự phụ thuộc hiện lên rất rõ nét:
- Ngành da giày và dệt may: Việt Nam nằm trong nhóm các quốc gia xuất khẩu giày dép hàng đầu thế giới, là nơi đặt nhà máy của những gã khổng lồ như Nike hay Adidas. Thế nhưng, vai trò của doanh nghiệp trong nước chủ yếu chỉ dừng lại ở việc cung cấp nhà xưởng và sức lao động. Từ bản vẽ thiết kế, công nghệ vật liệu đế giày, bản quyền thương hiệu cho đến hệ thống máy móc dập khuôn và nguyên phụ liệu đầu vào (da thuộc, vải kỹ thuật, hóa chất) đều do đối tác nước ngoài nắm giữ hoặc nhập khẩu. Nếu một ngày Nike quyết định dịch chuyển chuỗi cung ứng sang một quốc gia có chi phí nhân công rẻ hơn, thứ còn lại ở Việt Nam phần lớn chỉ là những khu công nghiệp trống và lực lượng lao động giản đơn.
- Ngành điện tử và lắp ráp công nghệ cao: Những chiếc điện thoại Samsung mang nhãn "Made in Vietnam" là niềm tự hào về khả năng thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI). Tuy nhiên, lõi giá trị của chiếc điện thoại đó từ vi xử lý, màn hình OLED, cảm biến camera, hệ điều hành Android (của Google) cho đến dây chuyền tự động hóa và thương hiệu đều thuộc về các tập đoàn đa quốc gia. Doanh nghiệp Việt Nam mới chỉ tham gia được vào các khâu có hàm lượng công nghệ thấp như làm vỏ nhựa, bao bì, dây cáp sạc hoặc thực hiện công đoạn lắp ráp cuối cùng. Nếu dòng vốn FDI rút đi, năng lực tự sản xuất một chiếc smartphone hoàn chỉnh với hàm lượng chất xám nội địa cao vẫn là một khoảng trống lớn.
- Ngành luyện kim và vật liệu cơ bản: Việt Nam đã tự chủ được việc sản xuất nhiều loại thép xây dựng, thép dân dụng và thương mại. Dù vậy, đối với các dòng thép chế tạo, thép hợp kim đặc chủng hay thép siêu cao cấp phục vụ công nghiệp đóng tàu, quốc phòng và cơ khí chính xác, chúng ta vẫn phải nhập khẩu. Ngay cả trong quy trình luyện thép hiện có, hệ thống lò cao, dây chuyền cán, công nghệ luyện kim và các loại vật liệu nền tảng, phụ gia hóa học quan trọng đều phải mua từ nước ngoài.
- Sự mở rộng của bức tranh phụ thuộc sang các ngành khác: Thực trạng này không chỉ giới hạn ở ba lĩnh vực trên mà còn lặp lại ở nhiều ngành kinh tế quan trọng khác. Trong ngành ô tô và xe máy, tỷ lệ nội địa hóa vẫn loay hoay ở mức thấp; động cơ, hộp số, hệ thống điều khiển điện tử (ECU) và khung gầm chịu lực cao phần lớn đều nhập khẩu hoặc do doanh nghiệp FDI chi phối. Trong ngành nông nghiệp và chế biến thực phẩm, dù xuất khẩu gạo, cà phê, thủy sản đứng top đầu thế giới, Việt Nam lại phụ thuộc nặng nề vào nguồn giống nhập ngoại, phân bón hóa học, thuốc bảo vệ thực vật, thức ăn chăn nuôi và dây chuyền máy móc chế biến sâu từ châu Âu, Nhật Bản hay Trung Quốc. Tương tự, trong ngành dược phẩm và thiết bị y tế, phần lớn nguyên liệu hóa dược (API) và các thiết bị chẩn đoán hình ảnh hiện đại đều phải nhập khẩu hoàn toàn. Nhìn vào đường cong nụ cười (Smiling Curve) trong kinh tế học, Việt Nam đang đứng ở đáy của đường cong—nơi tốn nhiều công sức, tài nguyên và nhân lực nhất nhưng lại thu về tỷ suất lợi nhuận thấp nhất, trong khi phần giá trị thặng dư khổng lồ ở hai đầu (nghiên cứu phát triển và thương hiệu phân phối) đều chảy về túi các tập đoàn nước ngoài.
Lời kết
Chỉ khi nào những sản phẩm mang thương hiệu Việt được tạo ra từ trí tuệ thiết kế của người Việt, trên nền tảng vật liệu và dây chuyền công nghệ do chính người Việt làm chủ, khi đó VN mới thực sự bước vào hàng ngũ các quốc gia phát triển tự cường./.
